Kruisherenklooster St. Agatha

De geschiedenis van Sint Agatha is altijd nauw verbonden geweest met het Kruisherenklooster. In 1371 kwam er een kapel, gewijd aan Sint Agatha, die is uitgegroeid tot het huidige klooster. Beschermheer was prins Maurits. Een raam uit de oude kerk van het klooster met daarin (vermoedelijk) een afbeelding van deze prins, is geschonken aan het Rijksmuseum te Amsterdam.

In de tweede helft van de vijftiende eeuw kwam de bij het klooster behorende kerk gereed. Later, in de vijftiende, zestiende en zeventiende eeuw, zijn in de muren van de kerk grafzerken gemetseld. Tijdens de tachtigjarige oorlog liepen kerk en klooster zware schade op. De gebouwen zijn in de voorbije eeuwen dan ook regelmatig gerestaureerd.

Het klooster en de kerk liggen aan de oude weg van Cuijk naar Oeffelt. Het grootste deel werd ommuurd in de zeventiende eeuw. Het Kruisherenklooster en de kerk is geopend voor publiek. Rondleidingen worden verzorgd door de stichting. Ook kunt u terecht in de fraai aangelegde kloostertuin, die zeer de moeite waard is.

In St. Agatha, nabij Cuijk, bevindt zich het oudste bewoonde klooster van Nederland, waar vanaf 1371 tot op heden Kruisheren leven. Onlangs besloten de orden en congregaties van Nederland om op deze plaats in de komende jaren gezamenlijk een erfgoedhuis voor Nederlands kloosterleven te realiseren. Archieven, boeken, tijdschriften en voorwerpen van vele tientallen orden en congregaties worden hier bijeengebracht en binnen de bestaande kloosterlijke setting toegankelijk gemaakt voor een breed publiek. Op het kloosterterrein wordt een depot gebouwd dat voldoet aan de vereiste condities voor de opslag van het betreffende materiaal. Verder wordt een deel van de bestaande kloostergebouwen gerenoveerd; er wordt o.a. een studiezaal ingericht en er worden voorzieningen geschapen voor exposities. Al deze activiteiten betreffen een samenwerkingsproject van twee stichtingen, die hieronder kort worden beschreven. 

Stichting Sint Aegten>>

In St. Agatha bevindt zich erfgoed uit zeven eeuwen Kruisherenbestaan: een monumentale oude bibliotheek, opgebouwd vanaf de Middeleeuwen en inmiddels geplaatst onder de Wet Behoud Cultuurbezit in Nederland, archieven, en honderden waardevolle (kunst)historische en antropologische voorwerpen. Ook de kloostergebouwen zelf bevatten elementen die dateren vanaf de vijftiende eeuw; ze zijn voor een groot deel aangemerkt als rijksmonument.
De internationale Orde der Kruisheren wordt in Europa geconfronteerd met een sterke vergrijzing van haar leden. Dezen zullen op termijn niet meer in staat zijn om het erfgoed van de orde - de enige kloosterorde van Nederlandse oorsprong - te beheren en te onderhouden. Daarom besloten de Kruisheren in 1998 tot de oprichting van de Stichting Sint Aegten met als doelstelling het behoud, beheer en toegankelijk stellen van het erfgoed van de Kruisheren in St. Agatha. Het erfgoed van andere Europese Kruisherenkloosters zal, wanneer deze worden gesloten, eveneens in St. Agatha worden ondergebracht. Binnen de Stichting Sint Aegten wordt inmiddels reeds enkele jaren gewerkt aan het zorgvuldig inventariseren, beheren en toegankelijk maken van het cultuurbezit, de kloostergebouwen en de kloostertuinen.

Stichting Erfgoed Nederlands Kloosterleven

Op honderden plaatsen in Nederland bevindt zich erfgoed van orden en congregaties, dat getuigt van hun eeuwenlange aanwezigheid in Nederland en van talrijke werkzaamheden op religieus, cultureel en maatschappelijk terrein. Religieuzen waren, vanuit een eigen levenshouding en inspiratie, werkzaam in ziekenhuizen, verpleeghuizen, scholen, armenzorg, ouderenzorg, parochies, bezinningscentra, wetenschap en verenigingsleven. Vaak verrichtten zij er pionierswerk en hun bijdrage aan de Nederlandse samenleving is, met name in de negentiende en twintigste eeuw, van zeer grote betekenis geweest.
Het erfgoed van de orden en congregaties bevindt zich momenteel voor het overgrote deel nog in de eigen kloosters. Maar in verband met de sterke vergrijzing van de religieuzen zullen de meeste orden en congregaties, wegens gebrek aan plaats en/of menskracht, hun archieven e.a. binnen vijf tot tien jaar elders onder moeten brengen. Veel orden en congregaties zullen binnen afzienbare tijd uit Nederland vertrekken.

In 1989 besloot een aantal van hen tot de gezamenlijke oprichting van het kan om kloosterarchivarissen te adviseren en te assisteren bij het beheer van hun archieven. Het KAN werkt sindsdien aan het behoud van dit erfgoed voor de Nederlandse samenleving. Met het vertrek van de religieuze instituten uit Nederland dreigt immers ook hun erfgoed, dat een belangrijk cultuurgoed vormt voor de Nederlandse samenleving, uit ons land te verdwijnen.
Daarom is onlangs vanuit het kan een nieuwe stichting in het leven geroepen: de Stichting Erfgoed Nederlands Kloosterleven. Deze stichting krijgt als taak het realiseren van voorzieningen om het kloosterlijk erfgoed blijvend binnen Nederland te behouden, te beheren en toegankelijk te stellen. Er bestaat tot op heden in Nederland geen instelling die systematisch aandacht besteedt aan de leefwijze en werkzaamheden van kloosterlingen, aan hun inzet en grote betekenis voor kerk en samenleving. De orden en congregaties die in de stichting participeren, kozen daarom voor de vestiging van een eigen kloosterlijk erfgoedhuis in St. Agatha, in samenwerking met de Stichting Sint Aegten van de Kruisheren. In dit erfgoedhuis worden archieven, foto's, boeken, tijdschriften en voorwerpen van orden en congregaties bijeengebracht: van grote en kleine kloostergemeenschappen, van beschouwende en actieve kloosters, van zusters, paters en broeders. Het erfgoed zal zodanig worden samengesteld dat het informatie geeft over zowel de afzonderlijke kloostergemeenschappen in Nederland als hun gezamenlijke bijdrage aan het kerkelijk en maatschappelijk leven.

Gezamenlijke activiteiten

Wat zijn de concrete plannen in St. Agatha? Het gaat om een centrum waar verschillende bronnen met betrekking tot het Nederlands kloosterleven bijeen worden gebracht en voor een breed publiek toegankelijk gemaakt. Gezamenlijk beschikken de bovengenoemde stichtingen over Nederlands kloosterlijk erfgoed vanaf de Middeleeuwen tot op heden. Er zullen in St. Agatha verschillende activiteiten plaatsvinden. Een kleine groep mensen zal de mogelijkheid aangrijpen om hier intensief studie te doen in archivistische bronnen of in boeken over/van religieuze instituten naar de inhoud of vormen van kloosterleven in Nederland. Voor een veel bredere doelgroep zullen exposities worden ingericht: over de geschiedenis van het kloosterleven in ons land, over één of meer orden of congregaties, over werkzaamheden van religieuzen, over het dagelijks leven in een klooster, over een thema of aandachtspunt uit het religieuze leven, enzovoort.
Daarnaast kan worden gedacht aan lezingen, studiedagen en een educatief programma voor scholieren. En tenslotte zal voor veel bezoekers mogelijk op de eerste plaats het Kruisherenklooster zelf van betekenis zijn: met zijn honderden jaren geschiedenis, zijn oude tuinen, de kloostergangen, en de stilte en rust binnen dit gebouwencomplex.

Opbouw van de collecties

In de komende jaren zal de aandacht vooral uitgaan naar de opbouw en ontsluiting van de unieke en omvangrijke erfgoedcollecties. De bovengenoemde stichtingen hebben besloten tot de gezamenlijke bouw van een depot in St. Agatha en tot renovatie van het bestaande klooster. De Orde der Kruisheren en de inmiddels circa zestig andere deelnemende orden en congregaties hebben zich financieel garant gesteld voor de jaarlijkse exploitatie van het erfgoedhuis voor minimaal de eerstkomende 25 jaar. Vanuit de zekerheid dat de exploitatie van de instelling gedekt kan worden, zoeken de stichtingen in de komende maanden gezamenlijk naar externe dekking van een aantal investeringskosten. Deze kosten betreffen de bouw en renovatie, maar zeker ook de ontsluiting van de collecties die bijeen worden gebracht, zodat deze met eigentijdse communicatiemiddelen aan belangstellenden beschikbaar kunnen worden gesteld. Over enkele jaren hoopt het centrum dan zijn deuren te kunnen openen voor eenieder die geïnteresseerd is in de geschiedenis en leefwijze van kloosterlingen in Nederland.

Sint Agatha (voor de zesde eeuw) Feestdag 5 februari. Er zijn aanwijzingen dat Agatha al in de zesde eeuw vereerd werd en ook in de Nederlanden mateloos populair werd. Historisch staat er weinig vast. Ze kwam van Sicilië en zou daar als martelares zijn gestorven. De legende gaf haar een rijke, belangrijke familie. Middels gebed zou Aagje er zelfs in zijn geslaagd een uitbarsting van de vulkaan de Etna te bedwingen. Al jong besloot ze haar leven aan god te wijden en verzette zich hevig tegen elke man die sex met haar wilde bedrijven of haar hand vroeg om te trouwen. Een van deze kerels, Quintius, was zo´n bobo die dacht haar te kunnen dwingen. Hij wist dat zij christen was, hoewel dat via keizerlijk decreet een toen verboden religie was in het Romeinse keizerrijk. Quintius liet haar arresteren en voor de rechter slepen.

Hij verwachtte dat ze zich wel aan hem zou geven nu haar marteling en een mogelijke dood bedreigde, maar Agatha wilde slechts met Jezus leven. Quintius besloot haar op te sluiten in een bordeel als een soort alternatieve straf. Natuurlijk hoopte hij dat dit Agatha tot andere gedachten zou brengen. Na een maand vol verschrikkelijke vernederingen en verkrachtingen werd Agaath weer voor Quintius gebracht. Maar dapper volharde de latere heilige in haar weigering en Quintius stuurde haar nu naar de gevangenis, waar ze verschrikkelijk werd gemarteld. Elke medische hulp werd haar geweigerd, maar de hemel liet Agatha niet in de steek en zond niemand minder dan Sint Pieter als verpleger naar de duistere cel. Nadat ze opnieuw gemartelt werd, waarbij haar borsten werden afgesneden, stierf ze na het zeggen van een bewaard gebleven laatste gebed. Zo wordt de heilige dan ook vaak afgebeeld: met haar afgesneden borsten op een presenteerblaadje. Om onduidelijke redenen werd Agatha de beschermheilige van de klokkenmakers.

Ze wordt ook aangeroepen ter voorkoming van brand, hetgeen wel te maken zal hebben met het wonder dat zij met de vulkaan verrichtte. Het .oudste bewoonde klooster van Nederland, Sint Agatha in de gemeente Cuijk N.B. is vernoemd naar Sicilaanse heilige. Van 1371 tot op heden leven hier kruisheren. Het klooster is vooral bekend omdat de Nederlandse religieuzen hier sinds 2002 hun kloosterarchieven en ander kloosterlijk erfgoed onderbrengen. onder in klooster St. Agatha bij Cuijk. Door de sterke vergrijzing van de religieuzen kunnen de meeste orden en congregaties wegens gebrek aan plaats en menskracht hun archieven en andere kunsthistorische voorwerpen niet meer beheren. Het materiaal wordt er binnen de bestaande kloosterlijke sfeer voor een breed publiek toegankelijk gemaakt.
Op het kloosterterrein voldoet een depot aan de vereiste condities voor de opslag van materialen. Een deel van de gerenoveerde kloostergebouwen krijgt een studiezaal en voorzieningen voor exposities. De Orde der Kruisheren en circa zestig andere deelnemende orden en congregaties hebben zich financieel garant gesteld voor de jaarlijkse exploitatie van het ‘erfgoedhuis’ tot minimaal het jaar 2027.

bronnen: KAN - stichting erfgoed