|
door Tiny Ooms, foto's
Mark Ooms
DE
GESCHIEDENIS VAN DE KERMIS
De kermis is een feest dat al
héél erg lang bestaat. In de vroege Middeleeuwen werden
al boerenkermissen gevierd. Dat was een feest in de open
lucht met muziek, eten en drinken, rond de kerk van een
dorp of stad.
Het
ontstaan
Er zijn
twee versies over het ontstaan van de kermis. Welke de
juiste is is nog niet achterhaald. De eerste versie is
afkomstig van de kerkmis, of kerkemis en
dat is een feestelijke mis ter viering én herdenking van
de stichting van de kerk of een feestdag van de patroon
(beschermheer). De tweede versie is afgeleide van de
jaarmarkt, de handel. Jaarmarkt en kermis waren in onze
streken eeuwenlang identieke begrippen, er werd
hetzelfde mee bedoeld.
Ker(k)mis
De kerkmis
heeft een lange geschiedenis. Elke nieuwe kerk of
tempel, werd plechtig ingewijd. De plechtigheid is
groter en plechtiger naar mate de nieuwe kerk of tempel
een belangrijkere positie inneemt in de samenleving. De
dag van de inwijding is een vrije dag, de mensen stromen
toe, vergapen zich aan het groot vertoon van de gasten,
gaan op de knieën voor het Allerheiligste, verstommen
voor de aanblik van de relieken die in de ommegang
worden meegedragen. Het feest van de inwijding is ook
het feest van de patroon onder wiens bijzondere
bescherming de kerk zich heeft geplaatst. Op zijn
feestdag zal voortaan in de kerk een bijzondere dienst
gehouden worden. De ker(k)mis. In veel plaatsen worden
de zelfde handelingen, rituelen en ceremonies gebruikt
die zich moeiteloos als ker(k)mis doet herkennen. Ook
hier geldt dat met het volk handel en amusement
meekomen, wat tot gevolg heeft dat de feestviering
gaandeweg een breder en uitbundiger karakter krijgt; het
feest komt 'naar buiten'. De feestviering verwijdert
zich van het binnenkerkse gebeuren. De ker(k)mis wordt
kermis.
Kwakzalvers en kermisgrappen
De
middeleeuwer kende niet zoveel soorten van vermaak als
wij nu. Die moest keihard werken om te overleven! Voor
die mensen moet de kermis een geweldig opwindende
gebeurtenis geweest zijn! Een kans om van alles te zien,
te leren en te kopen. Of om nieuwtjes met vrienden en
familie uit te wisselen en nieuwe mensen te ontmoeten.
Ook kon je er lekker eten, drinken en eens lekker gek
doen. Bovendien was de kermis een mooie gelegenheid voor
jonge mensen elkaar te ontmoeten!
Op de kermis was van alles te koop. Maar de artikelen
waren vaak van slechte kwaliteit of gewoon 'nep'. Er
waren kwakzalvers, de nepdokters die middeltjes
verkochten die zogenaamd overal goed voor waren. Zoals
de Indische slangenolie: dat zou helpen tegen de hik, de
stuipen, hoofdpijn en reumatiek. Maar je kon er ook
vetvlekken mee weghalen en zilver poetsen! En er waren
allerlei fopperijen: 'de dikke dame' was gewoon een
vrouw in een bolle spiegel, 'de hond met twee koppen'
was een hond met een vissenkop aan de halsband, 'Suzanna
in bad' was een poppetje in een bakje water. En nog een
populair kermisvermaak: 'de wonderen der natuur'. Hele
grote mensen: reuzen, hele kleine mensen: dwergen,
Siamese tweelingen, misgeboorten op sterk water? Soms
werden zelfs de skeletten van opgehangen misdadigers
gebruikt als kermisgrap.
Kermis en jaarmarkt
De handel
is daar waar veel mensen bij elkaar komen. Dat was
vroeger bij jaarmarkten. In de 10e eeuw en daarvoor
ontstaat het vermaak op de jaarmarkten. Er komen
acrobaten, dierentemmers, goochelaars, muzikanten en
toneelspelers. De jaarmarkten worden gehouden bij
kerken. Onder de Romeinen worden de markten uitgebouwd
tot hoekstenen van het economisch leven. De Romeinen
gebruikten de markten om te kopen en te verkopen, om
nieuwe wetten en decreten af te kondigen en om zich te
amuseren.
Koning
Dagobert geeft, begin 7e eeuw toestemming om 'ter ere
van God en tot glorie van St. Denys' een jaarmarkt die
10 dagen mag duren. In de 8e eeuw geeft ook Karel de
Grote toestemming om zo'n jaarmarkt te houden. Eind 9e
eeuw is in West-Europa een economisch dieptepunt bereikt
en is de sociale ontwrichting die het gevolg is van de
aanhoudende overvallen en plunderingen van de Noormannen
maximaal. Maar daarna wordt de situatie beter. De
invallen van de Noormannen lopen ten einde en de kerk
reorganiseert zich.
Aan het
eind van de 11e eeuw breekt voor West-Europa een periode
aan van een sterke economisch groei en van sociale
veranderingen. De handel herleeft, steden schieten te
voorschijn, er vormt zich een nieuwe stand van burgers.
Kooplieden zwermen uit naar Venetie, de Vlaamse kust en
de Baltische landen. Op plaatsen langs de nieuwe
handelswegen werken de oude en de nieuwe jaarmarkten in
Frankrijk en Vlaanderen zich op tot grote jaarmarkten
met veel bedrijvigheid. Rond de 12e eeuw is zo'n
negentig procent van de jaarmarkten in kerkelijke
handen. Dit veranderd snel wanneer er meer steden komen.
De burgerkoopman neemt dit over van de kerken. De
feestviering verwijderd zich van het kerkelijke gebeuren
en zo ontstaat de kermis die op eigen kracht vooruit
gaat.
De
Boerenkermis van Brueghel
Hoe zou nu
zo'n kermis er uit gezien hebben? Pieter Brueghel de
Jonge heeft omstreeks 1600 een schilderij gemaakt
genaamd 'Boerenkermis'. De visie op de kermis is
traditioneel, handel, heiligheid en feestvreugde. We
zien de processie, de kerk, de kramen, het theater, de
overvolle herberg, muzikanten, de zot en vele drinkende,
pratende, etende, dansende, zingende en zorgeloze
mensen. Het is niet bepaald een godsdienstige
plechtigheid die hier is afgebeeld, maar het is zonder
twijfel de feestdag van de patroon van de parochie.
Brueghel heeft op één tafereel de gebeurtenissen en de
hoogtepunten bijeen gebracht die zich in werkelijkheid
na elkaar afspelen. Maar waar zijn de spullenbazen en de
kermisattracties? Er is nog niet veel van te vinden, met
uitzondering natuurlijk van het theater, centraal op de
voorgrond. De overige kermismensen vallen niet op; de
weinige spullen waarmee ze toen hun brood verdienden,
dragen ze mee op hun rug of op hun hoofd. Hier, op
Breughels kermis, is de oogst binnen, het werk gedaan en
is er overvloed van alles. Nu is het feest, feest voor
het dorp. Ze hebben samen gezwoegd en nu is het tijd om
samen te feesten. Het is maar één keer kermis in het
jaar. Alles is anders, alles mag en iedereen stroomt
toe, familie, vrienden, kennissen, kooplieden en
muzikanten. Het leven is goed.
Vermaak op de kermis
Het
theater nam op de kermis van de 17e en 18e eeuw een
belangrijke plaats in. Het zijn vaak rondreizende
beroepsspelers die kluchten spelen. Om als
beroepstoneelspeler op andere manieren aan geld komen
was er haast niet in die tijd. Daarom moest het
beroepstoneel het hele jaar door rondreizen en staan ze
op kermissen. In deze gezelschappen zaten vaak mensen
van buitengewoon postuur. Van lilliputter tot reus. Ook
hadden ze vaak dieren bij zich zoals vogels en apen en
waren er ook altijd muzikanten bij. In de 17e eeuw zijn
er veel Engelse toneelspelers in Nederland en in de 18e
eeuw zijn dat de Franse toneelspelers. Deze zijn met
name op de Utrechtse kermis vaak te zien zijn. Ook de
kwakzalvers waren te vinden op de kermis. Vaak namen de
kwakzalvers harlekijnen en muzikanten mee. De kwakzalver
is maar één dag op de kermis en probeert op zijn podium
de mensen te imponeren door in zijn toespraken zo veel
mogelijk Latijnse woorden te gebruiken. Hij moet met één
zwierige, theatrale, overdonderde klap zijn handel zien
te verkopen voordat hij weer vertrekt naar het volgende
dorp. Ook goochelaars vertonen hun kunsten. Op
dorpskermissen is het allereerste vermaak te vinden. Er
is kat knuppelen (kat in een ton stoppen en net zo lang
door knuppelen tot de ton stuk gaat), op een blok een
koek hakken met een scherpe bijl en er is een
poppenkast. Op de kermissen van de wat grotere steden
zie je al de mallemolen (een carrousel) maar het vermaak
waar de kermis uit voortkomt is nog gering.
Grote
veranderingen
In de loop
der tijd veranderde de kermis heel veel. In de 18-de
eeuw vonden steeds meer mensen de kermis maar
onbeschaafd en grof. Er werd alcohol gedronken en
gevrijd en ook wel eens gevochten en dat vond men
allemaal niet netjes. Rond 1900 waren er daarom bijna
geen kermissen meer over. Pas na de Tweede Wereldoorlog
(1945) komen er overal weer kermissen met het reuzenrad,
de rupsbaan en de botsautootjes. Er is wel een groot
verschil met vroeger: toen bestond het kermisvermaak
vooral uit kijken en verwonderen over alle vreemde
dingen die te zien waren. Nu is het vooral beleven van
spannende dingen: hard, hoog en eng! Het is wel nog
steeds zo dat in het zuiden van het land de meeste
kermissen zijn. De kermis van Tilburg is de grootste van
het land en trekt in een paar dagen wel een miljoen
bezoekers!
Kermis en
circus
Elke
kermis had vroeger acrobaten, muzikanten, vuurvreters,
buiksprekers, koorddansers, degenslikkers, goochelaars,
boeienkoningen, waarzeggers en bedelaars. En dat was nog
niet alles. Ook waren er de vreemde dieren te zien die
wij nu niet meer zo vreemd vinden. Je zag er lama's,
zebra's, leeuwen, tijgers, panters, hyena's, beren,
kangoeroes, slangen, bavianen en vele soorten vogels.
Dit bonte geheel werd ook nog aangevuld met
uitzonderlijke mensen, vrouw met een baard, een
tijgervrouw en de sterkste man van de wereld. Zij
moesten er voor zorgen dat hun eigenaren hun zakken
konden vullen. Veel van deze zaken kunnen wij
tegenwoordig terugvinden in het circus. Rond 1815 zien
we dan ook een verschil ontstaan tussen de kermis en het
circus. Het circus verschuift zijn aandacht naar de
dressuur en begint een op zichzelf staand succes te
worden. Ze hebben de kermis dan ook niet meer nodig.
Afschaffing kermis
In de 19e
eeuw en begin 20ste eeuw wordt er in veel plaatsen
gesproken over het afschaffen van de kermis. Elke keer
als dit besproken wordt in een raadsvergadering stemt de
meerderheid tegen dit voorstel en gaat de kermis gewoon
door. In vierentachtig gemeenten wordt er door de
meerderheid voor dit voorstel gestemd en verdwijnt de
kermis. In twintig gemeenten komt er zelfs niets voor
terug. De overige gemeenten hebben daarvoor in de plaats
Koninginnefeesten, oranjefeesten en nationale feesten.
Maar op de meeste plaatsen in Nederland blijft de kermis
bestaan.
De
carrousel
Vroeger
werden de beste architecten en kunstenaars ingehuurd om
een nieuwe carrousel te maken. Deze moest de rest
overtreffen. In de 19e eeuw waren de carrousels versiert
met mooi houtsnijwerk in de mooiste kleuren. Ook werden
er kralen, spiegels en fluweel verwerkt. Steeds groter
en uitbundiger werd de ombouw van de carrousels. Rond
1865 komen de eerste stoomcarrousels In Nederland die in
Engeland gebouwd worden. Tot dan toe waren de carrousels
alleen nog maar een soort draaiorgels, maar met de komst
van de stoomcarrousel worden het carrousels met daarin
een ronddraaiend plateau waar paarden op pronken die
galopperende bewegingen maken en waar men op kan zitten.
Nieuwe
attracties
Er is in
de 19e eeuw een fabriek in Engeland die niet alleen
stoomcarrousels maakt maar ook allerlei andere
attracties bedenkt. Het zijn de heer Savage en de heer
Walker die door allerlei technische snufjes
verschillende attracties bedenken. Deze attracties
kunnen diverse bewegingen maken. Ze kunnen draaien,
schudden, stampen, slingeren, zwaaien en zweven. Zij
bedenken bijvoorbeeld cakewalks, zweefmolens,
reuzenschommels, rupsen, roetsjbanen en reuzenraderen.
De kop van
Jut
Waar komt
nou eigenlijk de attractie 'Kop van Jut' vandaan? In
1875 bekend Hendrik Jacobus Jut dat hij de dader was van
een in december 1872 gepleegde roofmoord op een dame en
haar dienstmeid. De kranten presenteerden Hendrik Jut
als een koelboedige, vakkundige moordenaar en als de
grootste boef van de eeuw. Een kermisman kwam op het
idee om een slagmachine te ontwerpen en deze te
vernoemen naar Hendrik Jut en noemde zijn attractie dan
ook de 'Kop van Jut. Het publiek kon op die manier zijn
afschuw over de dader kwijt. Hendrik Jacobus Jut werd
veroordeeld tot levenslang en overgebracht naar de
gevangenis in Leeuwarden. Het verhaal gaat dat hij vaak
met zijn hoofd tegen de muur van zijn cel beukte. Hij
stierf in 1878, twee jaar na zijn gevangenneming
Ons belang
In al die
jaren is er veel veranderd. De achturige werkdag en de
vrije zaterdag hebben onze vrije tijd vergroot. Daardoor
ontstond er een enorme groei in de vrijetijdsindustrie.
Er zijn zoveel andere mogelijkheden om de vrije tijd
door te brengen dat de kermis haar greep kwijt begon te
raken. Ze moesten gaan opboksen tegen vaste
recreatieparken. Wat op de kermis veranderde was dat de
kermisexploitanten zich moesten gaan weren tegen deze
vaste recreatieparken. In 1899 werd dan ook 'Ons Belang'
opgericht. Het verbond van kermisexploitanten.
De mensen
van de kermis
Kermismensen noemen zich wel: 'mensen van de reis' omdat
ze in het kermisseizoen (dat is van begin februari tot
eind november) van de ene plaats naar de andere reizen.
In de Middeleeuwen reisden de meeste kermislui te voet.
Hun slaapspullen droegen ze op hun rug, of trokken ze
mee in een handkar. Wie meer geld verdiende gebruikte
paard en wagen. Het makkelijkst was een wagen waarin de
familie ook kon wonen. Tegen het midden van de 19de eeuw
reisden de meeste kermisfamilies met eenvoudige houten
woonwagens. Maar er waren er ook die mooi waren
versierd, en luxueus waren ingericht. Die leken een
beetje op de caravans van vandaag. Tegenwoordig reizen
de kermisfamilies rond in enorme luxe wagens en wonen in
de winter in een gewoon huis. Kermismensen werden
vroeger vaak raar bekeken door andere mensen. Omdat ze
zoveel reisden hoorden ze nergens helemaal bij. Sommige
mensen dachten dat je alleen maar fatsoenlijk kon zijn
als je in een huis woonde. Dat is toch wel een beetje
raar, want diezelfde mensen gingen wel naar de kermis om
vermaakt te worden!
De
kinderen van de kermis
De meeste
kinderen hielpen hun ouders op de kermis. Daardoor
gingen ze niet naar school. Dit veranderde toen nieuwe
wetten bepaalden dat alle kinderen naar school moesten.
Maar dat was voor de kermiskinderen eigenlijk niet
mogelijk. Die moesten hun ouders helpen op de kermis,
zodat ze het werk goed leerden kennen. Sommige
kermismensen stuurden hun kinderen naar internaten.
Anderen lieten hun kinderen achter bij pleegouders. Nu
bestaan er in Nederland 'De Rijdende Scholen', dat zijn
bussen waar een piepklein schooltje in zit met een echte
juf of meester, en die reizen mee met het circus! Ze
geven les aan alle kermiskinderen tussen 4 tot 14 jaar.
Zo kunnen de kinderen gewoon bij hun ouders blijven en
dat is natuurlijk wel zo fijn voor ze!
De
attracties van nu
Nederland
telt momenteel een hele grote kermisfabriek. Namelijk
KMG in Weert, De Move-it 32 en Move It 24 komen van KMG
evenals de X-Factory die in 2007 in Cuijk te zien was.
Duitsland
en Italië zijn wel de grootste leveranciers van
attracties. Zo worden de meeste nieuwe autoscooters
gebouwd in Italië op slechts 1 oplegger die enkel moet
worden uitgevouwen.
Grote
draaiende attracties komen van de Huss fabriek in
Duitsland. In Cuijk zijn van deze fabriek een aantal
attracties te bewonderen geweest. Iedereen kent nog wel
de enorme “Magic” die een drietal jaren achtereen op de
het marktplein te zien is geweest, en de Belgische Break
Dance van de familie Patris die ook op het Marktplein te
zien is geweest. In 2007 stond er ook een Huss-machine
op de Cuijkse kermis. Namelijk de kleinere versie van de
Break Dance die op het Louis Janssen Plein stond.
Maar al
deze attracties zijn steeds weer te langzaam en te
klein. Het moet steeds harder, sneller en hoger. De
technologie staat niet stil en we zijn er nog lang niet.
Als je ziet wat er nog op stapel staat de komende jaren
dan is het eigenlijk onvoorstelbaar. De reuzenschommel (thrillride)
XXL is net van de band gelopen bij KMG. Een schommel met
een arm die 40 meter hoog uitzwenkt en die plaats biedt
aan 20 personen.
Kermis is
mooi en gezellig. De mooiste en gezelligste kermissen
die ik iedereen kan aanbevelen is de eerste kermis van
het seizoen, de indoorkermis in de Amerikahal in
Apeldoorn die meestal half februari wordt gehouden, de
grootste kermis van Europa in Tilburg, de najaarskermis
in Weert, En de gigakermis in het Duitse Dusseldorf. Ons
eigen Cuijk staat gelukkig ook hoog aangeschreven, mede
door het grote aanbod van grootvermaak, en hopelijk
blijft dat ook zo de komende jaren.
De familie
Hinzen heeft in 2007 een superkermis neergezet waarover
in heel Nederland gesproken werd. Op vele kermisforums
werd gesproken over de mooiste en beste die Cuijk ooit
gehad heeft. En hopelijk blijft dat ook zo. Wij als
kermisliefhebbers zorgen door middel van vele foto’s op
de forums dan wel voor de rest.
 |
tag: kermis, cuijk |
|
|
|
|
|
© |
 |
|
